piątek, 11 kwietnia 2014

Wiersz starosłowiański


Jak wyglądała poezja przedchrześcijańska u Słowian? Pytanie to wielu naukowców z miejsca odrzuca, dowodząc, że ponieważ nie mamy żadnych jej zabytków, to najwidoczniej jej nie było. Takie postawienie sprawy jest oczywistym absurdem. Słowianie byliby bowiem ewenementem na skalę światową, jako jedyny naród, który poezji nie posiadał. Trzeba jednak stwierdzić, że pomimo upływu czasu taki pogląd nadal spotyka się w kręgach naukowych, a Polska ma tu wątpliwy zaszczyt przodować… Ale są i inni naukowcy, które mówią: „to że nic się nie zachowało, nie znaczy, że nic nie było” i biorą pod lupę słowiańskie pieśni ludowe. Jeszcze inni pochylają się nad najstarszymi zabytkami chrześcijańskiej poezji Słowian, aby idąc ich tropem zrekonstruować reguły poetyki, a więc tworzenia wierszy w epoce przedchrześcijańskiej. Ostatnim razem wspominaliśmy o sztuce poetyckiej Słowian Wschodnich i Zadońszczyźnie. Teraz pochylimy się nad melodią języka, rytmiką i akcentem. Wszak to nimi operował tak biegle wieszczy Bojan...

Podstawowym typem wiersza cerkiewno-słowiańskiego był wiersz sylabiczny, który bądź to nawiązywał do sylabicznego wiersza grecko-bizantyjskiego, bądź do sylabicznego wiersza prasłowiańskiego (tj. do wiersza słowiańskiego z czasów wspólnoty językowej Słowian).
O wierszu prasłowiańskim mamy dotychczas tylko niejasne wyobra­żenie, badania (w ostatnich czasach pracuje nad tymi zagadnieniami głównie Roman Jakobson[1]) są jeszcze w zaczątkach. Dotychczasowym próbom rekonstrukcji wiersza prasłowiańskiego można zarzucić brak jasności metodologicznej. Do metryki porównawczej przenoszono wprost metodę lingwistyczną, chociaż nie może ulegać wątpliwości, że związek pomiędzy formą dźwiękową i jej funkcją jest w wierszu zasadniczo inny niż w jednostkach językowych, które bada etymologia lingwistyczna (rekonstrukcja przypuszczalnych form wyrazów i morfemów). Przy formacjach metrycznych motywacja rytmiczno-muzykalna może do­prowadzić do jednakowych, choć niezależnych od siebie wyników, w za­kresie zaś zjawisk językowych obowiązuje zasada arbitralności znaku dźwiękowego.[2]
Ważną przeszkodę dla rekonstrukcji wiersza prasłowiańskiego sta­nowi okoliczność, że nie ma prozodycznej ciągłości pomiędzy prasłowiańszczyzną a poszczególnymi językami słowiańskimi. Większość języków słowiańskich około r. 1000 zmieniła system prozodyjny (akcent i iloczas). Wszystkim językom słowiańskim są wspólne tzw. zmiany jerowe, dzięki którym zmienił się istotnie sylabiczny skład wyrazów. Zanik jerów (specjalnych redukowanych samogłosek) spowodował sylabiczne skró­cenie wielu wyrazów, przez co zmienił się rytmiczny tok mowy. Do­chowane wiersze staro-cerkiewno-słowiańskie poświadczają, że jery miały jeszcze pod koniec IX i z początkiem X wieku wartość sylabiczną. Przez zanik jerów została zburzona rytmika dawnych sylabicznych utworów wierszowanych. Stare teksty mogły się przez pewien czas utrzymywać w pierwotnej postaci sylabicznej, jeżeli się utrzymywała sztuczna wy­mowa jerów (świadczy o tym poezja cerkiewno-słowiańska), w większości jednak zmienił się w okresie zmian jerowych rytmiczny charakterystycznych tekstów sylabicznych. Typowym przykładem są tu ruskie byliny, których toniczny wiersz powstał, jak wykazał Trubecki, na podstawie starszego wiersza sylabicznego.[3]
Zmiana starych wierszy sylabicznych na wiersze asylabiczne (z ogra­niczonym zasięgiem zróżnicowania sylabicznego) była prawdopodobnie ułatwiona przez tę okoliczność, że w starej słowiańskiej literaturze ustnej istniał obok wiersza sylabicznego również wiersz o chwiejnej ilości sylab (asylabiczny), z jednej strony epiczny, z drugiej obrzędowy. W obu wy­padkach szło o tzw. wiersz o charakterze recitativu, który tworzy for­mację przejściową pomiędzy pieśnią, w której dominuje melodia, a wier­szem deklamacyjnym, w którym muzyczna modyfikacja jest podpo­rządkowana środkom językowym.[4]
Jest nic tylko możliwe, ale i prawdopodobne, że niektóre stare wiersze i pieśni utrzymały po zaniku jerów swoją sylabiczność w ten sposób, że albo się regularnie skróciły, albo utrzymały jednakową ilość sylab przez jakąś modyfikację tekstu (np. przez uzupełnienie wyrazami for­malnymi). W poezji słowiańskiej nie zachował się jednak z okresu po zaniku jerów żaden utwór sylabiczny, który można by uważać za bez­pośrednią kontynuację sylabicznego utworu z czasu przed zanikiem jerów. Niektóre motywy pieśni słowiańskich mają archaiczny charakter i swoim pochodzeniem sięgają epoki prasłowiańskiej, lecz o żadnym wierszu jako całości nie możemy nic takiego powiedzieć. Prastarego pochodzenia nie może być żaden z sylabicznych utworów staroczeskich zawierających tego rodzaju stare motywy, ponieważ już regularny rym wskazuje na nowsze formalne przystosowanie się do nowych zwyczajów, jeśli nic wprost na nowsze pochodzenie.[5]
Odnowienie sylabicznego wiersza starych utworów wierszowanych było w okresie zaniku jerów utrudnione również przez to, że wśród Sło­wian równocześnie ostatecznie zamykał się okres przemian społecznych, których wyrazem stawało się przyjęcie nowej religii, wrogiej wobec sta­rych tradycji literackich. Z tym wiąże się również fakt, że w starych kronikach nie tylko nie zachowały się fragmenty dawnych utworów wierszowanych, lecz kronikarze unikali nawet informowania o staro­słowiańskiej poezji. W starych źródłach znajdujemy tylko wzmianki o tym, że tłumienie starych zwyczajów i tradycji spotkało się z oporem warstw ludowych. W kronikach zachowały się fragmenty starych opo­wieści, lecz nie w pierwotnej postaci, która w większości była prawdo­podobnie- wierszowa.[6]
Zmiany językowe, które naruszały formalną budowę poezji staro-słowiańskiej, nie przebiegały na całym terenie słowiańskim w jednakowym czasie i w jednakowych warunkach społecznych, toteż również przebu­dowa wiersza nie przebiegała wszędzie jednakowo. Dalszy rozwój jeszcze bardziej spotęgował zróżnicowanie systemów wierszowych, które prze­biegało szczególnie szybko w X i XI wieku. Oddziaływała tu w poważ­nym stopniu również okoliczność, że w okresie feudalnego rozdrobnienia znacznie rozluźniały się wzajemne stosunki kulturalne Słowian. Na roz­wój ten wpłynął również poważnie rozłam Kościoła. Do izolacji Słowian wschodnich przyczynił się najazd Tatarów i ich stuletnie rządy, do izolacji Słowian południowych późniejsza, ale dłużej trwająca niewola turecka.
Różne stosunki społeczne, odrębne wpływy kulturalne i różnice w rozwoju językowym są równie dobrze widoczne w poezji ludowej, jak i w starych oficjalnych literaturach słowiańskich. W literaturze ust­nej różnią się od siebie bardzo wyraźnie wszystkie trzy podstawowe gałęzie Słowian: u Słowian zachodnich (do tych trzeba zaliczyć obok Czechów, Słowaków, Polaków i Łużyczan również Słoweńców) przeważa w sposób zdecydowany sylabiczna poezja rymowana,[7] u Słowian po­łudniowych (Chorwatów, Serbów, Macedończyków oraz Bułgarów) - sylabiczna poezja nierymowana, u Słowian wschodnich - nierymowana poezja toniczna.
W oficjalnej poezji starszego okresu podstawowe grupy Słowian różnią się nawet pod względem zasięgu stosowania wiersza. Największy jego zasięg występuje u Słowian zachodnich; na południu występuje w podobnym rozkwicie tylko w literaturze chorwackiej (w okresie roz­kwitu miast dalmatyńskich); na wschodzie przenika wiersz do oficjal­nego piśmiennictwa w większym stopniu dopiero w XVIII wieku.[8]



Prof. Karel Horálek,
„Zarys dziejów czeskiego wiersza”
Wrocław 1957



materiał zamieszczony pro publico bono – w celach poznawczych i edukacyjnych



[1] Por. R. Jakobson, Studies in Comparative Slavic Metrics, „Oxford Slavonic Papers”, 1952, III, s. 21-66, oraz: The Kernel of Comparative Slavic Literature, „Harvard Slavic Studies”, 1953, I, s. 24 n.
[2] To zagadnienie, roztrząsa Jakobson szczegółowo w swej rękopiśmiennej pracy o metodzie porównawczej w językoznawstwie i literaturoznawstwie.
[3] N. S. Trubeckoj, W sprawie wiersza byliny rosyjskiej, „Prace ofiarowane K. Wóycickiemu”, Wilno 1937 s. 100-110.
[4] Por. H. Jakobson, Verš   staročeský, „Československá   vlastivěda” 1934, III, s. 429 n.
[5] Naruszeniu wymiaru sylabicznego sprzyjała też tzw. kontrakcja; konsekwencje, dla budowy  wiersza miały również zmiany akcentu i iloczasu samogłosek.
[6] Stare opowieści zawiera np. czeska kronika Kosmy napisana po łacinie. O za­gadnieniu chronologii i pochodzenia opowieści zapisanych przez. Kosmę - por. Z. Nejedlý, Staré povésti české jako historický pramen, Praga 1953.
[7] U Serbów Łużyckich w pieśniach ludowych dosyć często pojawiają się wiersze nierymowane. Materiał taki zawiera m.in. zbiór Volkslieder der Sorben in der Ober- und Nieder-Lausitz, wyd. L. Haupt i J. Schmaler. Odbitka anastatyczna, Berlin 1953.­
[8] Por. G. Gukowskij, Ruskaja poezija XVIII wieka, Leningrad 1927; A. Adam­czyk, Russische Verskunst, Monachium 1952, s. 179 n.

Brak komentarzy:

Prześlij komentarz