środa, 20 marca 2013

Bałkańskie mity lunarne


Przedmiotem tego artykułu są wierzenia lunarne bułgarsko-macedońskie. W miarę możności podaję wierzenia serbskie, nowogreckie i albańskie. Mity księżycowe bałkańskie tylko w części są słowiańskie, może nawet północnosłowiańskie, ale nawiązują także do świata klasycznego, do bliskiego Wschodu, do wierzeń Turków i Mongołów.
Z kultem starych bóstw księżycowych łączą się również wierzenia związane z własnościami leczniczymi i magicznymi pewnych roślin. Jest to jednak temat osobny. 
W bułgarskim języku ludowym istnieją dwie nazwy księżyca: mesec (masc.) oraz mesečina (femin.). Nazwy te występują na całym obszarze dialektalnym, niekiedy przeplatają się, ta sama oboczność jest w języku macedońskim. Ze względu na to, że na całym obszarze Słowiańszczyzny, przynajmniej w stadium starszym występują kontynuanty prasłow. +mesęci, natomiast mesečina jest pochodna, formę rodzaju męskiego należy uznać za bardziej archaiczną. 
Rodzaj gramatyczny znajduje odzwierciedlenie w wierzeniach ludowych. Np. w archaicznej pod względem językowym i obyczajowym wsi Kozičino mówią: Mesec i slynce bjaxa bratja, slynce izgrjava sutrin, a brata mu go zamestya večer. (Księżyc i słońce byli braćmi, słońce wschodzi rano, a jego brat zastępuje go wieczorem). Również w Jugosławii, w Homoliu uważają, że księżyc jest bratem słońca. Słowianie stanowili społeczeństwo patriarchalne, dlatego też zapewne księżyc i słońce uważali za mężczyzn. 
Zarówno z pracy V. Koseskiej, jak i z moich obserwacji, robionych w okolicy Neseberu, wynika jednak, że niewątpliwie częstsza jest nazwa mesečina (księżyc). Zmiana rodzaju gramatycznego dokonała się najprawdopodobniej pod wpływem niesłowiańskich języków bałkańskich: łacin. luna femin., rumuń. lună femin., grec. selene femin. i albań. hënë femin. (księżyc). Formy romańskie są pochodne od łacin. lux (światło), grecka i albańska od indoeurop. *sue- (palić się). Ostatecznie można by dodać bułgar. luná (księżyc), nie jest to jednak potrzebne, gdyż jest to forma tylko języka literackiego, brak jej w gwarach. 
Tam, gdzie używa się formy mesečina, traktuje się księżyc jako siostrę słońca. Świadczy o tym szereg objaśnień, podawanych przez lud: Brat iziiza na mesečina i tja sja skriva - dadeno ot Gospod. (Brat księżyca wychodzi i ona kryje się - dane od Boga) - ze wsi Kameno koło Burgas. 
Od przesiedleńca z Macedonii Egejskiej z Soluńska (wieś Bozie) zapisałam fragmenty dialogu między niebiańskim rodzeństwem: Mesečino, moja sestra, jaz 
po svetam silno. A mesečina vika: jaz svetam po silno. (Księżycu, moja siostro, ja świecę silniej. A księżyc woła: ja świecę silniej). Wtedy słońce wzięło owcze łajno i rzuciło na księżyc, stąd księżyc ma ciemne plamy. Chr. Vakarelski podaje identyczny mit z terenu Turcji, ewentualnie Azji Mniejszej z tą tylko różnicą, że słońce rzuciło wołowe łajno. 
Kilka podobnych legend podaje Iv. Georgieva z Pirinska, m.in.: "Słońce i księżyc byli bratem i siostrą i chcieli żenić się. Matka ich, żeby ich rozdzielić, rzuciła na córkę łajno bydlęce, z którego jej zostały plamy i odtąd świeci słabo" - wieś Padeš. 
Dodam jeszcze opowieść przesiedleńca z tureckiej Tracji, ze wsi Tajakadym koło Stambułu. Informator, przybyły do wsi Acheloj w 1912 r., słyszał ją od matki: Mesec ima temni petna. Edna žena gi napravila sys xvyrlenie na kraveški ispražnenia, mljakoto na nejna krava mnogo namalja, vinovna mesečina. (Księżyc ma ciemne plamy. Zrobiła je pewna kobieta, rzucając krowie łajno, ilość mleka od jej krowy bardzo się zmniejszyła, winien księżyc). W Jugosławii znane jest wierzenie, że Cygan pokłócił się z żoną i rzucił jej w twarz bydlęce łajno, a że niebo było jeszcze wtedy nisko, łajno upadło na księżyc. O związku księżyca z krową świadczy również zagadka ludowa rosyjska: Belogolovaja korova v podvrotnju smotrit (księżyc). 
Teraz należy zastanowić się, dlaczego właśnie odchody zbrukały twarz księżyca. Może warto przypomnieć, że w polskiej literaturze ludowej spotyka się m.in. objaśnianie plam na księżycu tym, że jest to chłop, który na księżycu rozrzuca nawóz10. Oczywiście nawóz rozrzuca się dla użyźniania ziemi, może zatem rzucanie łajna łączy się z tym, że księżyc jest symbolem płodności. 
Z drugiej strony znane jest twierdzenie, że księżyc łączy się ze światem umarłych, "tamtym światem", gdzie wszystko jest na opak, zatem nawóz jest jak gdyby antypokarmem. Taki komentarz podsunęła mi bułgarska etnografka Iv. Georgieva. Pozostaje to w związku z zabiegami czarownic, ściągających księżyc z nieba do koryta z wodą lub źródła i przemieniających go w krowę, którą następnie doją. Przy tych zabiegach magicznych czarownica zjada trochę własnych odchodów. Ściąganie księżyca z nieba znane było też w Jugosławii, np. w Porezju. Księżyc ściągnięty z nieba leżał trzy dni w kanale młyna wodnego, przypominał wyglądem łaciatą krowę". Podobne wierzenia znane były w starożytnej Tesalii. Czarownice tesalskie z uzyskanym w ten sposób mlekiem odprawiały czary. 
Jest to motyw pospolity w ludowych wierzeniach bułgarskich. Bardzo dokładny opis znajduje się w książce T. Kolevej. Powyższe wierzenie odnotowałam również od wspomnianego już informatora spod Stambułu w nieco odmiennej formie: Kogato mesečina a čyrvena, njakoja žena magjosnica pravela magija na njakoja protivna žena, za da ima po malko mljako, da ima mljako nejnata (krova). (Gdy księżyc jest czerwony, jakaś czarownica robiła czary przeciw wrogiej kobiecie, żeby miała tamtej [krowa] mniej mleka, a jej więcej). 
Według innych wersji z Pirinska plamy na księżycu to albo błoto rzucone w twarz księżyca, albo też księżyc (mesečko) sam umazał się miodem. Również na Istrii wierzono, że słońce skłócone z księżycem, rzuciło mu garść błota. 
Dla porównania przytaczam odnośne wierzenia ludów kaukaskich, gdyż, jak wiadomo, pomiędzy Bałkanami i Kaukazem istniały bliskie związki we wczesnym okresie żelaza. O związkach etnograficznych między tymi terenami pisał już K. Moszyński. 
Otóż na Kaukazie w różnych wersjach powtarza się opis uderzenia księżyca, zwanego przez Ormian lusin. i będącego mężczyzną, ręką umazaną w cieście ". Według wierzeń Gruzinów mężczyzna-księżyc prosił matkę o chleb, gdy ta dopiero miesiła ciasto. Ręką od ciasta wymierzyła mu policzek ". Podobnych przykładów jest więcej. W związku z tym warto zwrócić uwagę, że w Bułgarii rękoma wyciągniętymi z ciasta przyrządzanego na Boże Narodzenie dotyka się drzew owocowych, żeby rodziły. Może zatem w obu wypadkach chodzi o magię płodności. 
Ciekawe są również wierzenia, związane z plamami na księżycu, u Hindusów z okolic Bombaju. Lud twierdzi, że plama na księżycu to siedzisko starej kobiety, która przędzie na kołowrotku. Obok siebie ma do kółka przywiązaną kozę. Gdyby kozie bobki spadły na ziemię, wówczas dusze, które już opuściły ten świat, wróciłyby na ziemię. Według innych wierzeń hinduskich plamy to po prostu błoto". 
Warto zastanowić się nad problemem zmarłych, którzy odrodziliby się, gdyby owe bobki (plamy) spadły z księżyca. Macedończycy często widzieli na księżycu starca niedawno we wsi zmarłego". Zatem na księżycu przebywają dusze zmarłych. 
Są oczywiście w Bułgarii inne objaśnienia dotyczące plam na księżycu. W mieście Pomorje zapisałam od pewnej pół-Greczynki, zasłyszane u Bułgarów: Bila edna devojka sys dve kobilici, kojato došla večer za voda, za da ne srešta xora po pyti. Tja običa edin momak, kojto umrja. (Była pewna dziewczyna z nosidłami, która wieczorem poszła po wodę, żeby nie spotkać ludzi po drodze. Ona kochała chłopca, który umarł). Obraz tej dziewczyny widzi się na księżycu. Tu księżyc łączy się z żywiołem wody i światem zmarłych. Mit ten jest zapewne rozpowszechniony w Bułgarii. Świadczą o tym ludowe nazwy plam na księżycu, zanotowane przez V. Koseską: momáta s kobílicata (m.in. figury na księżycu - Kostovo koło Plovdivu) oraz momá s baky?ri 'ts: (dosł. dziewczyna z wiadrami - Boljarsko koło Jambolu). 
Wydaje się, że są to Szczątki prastarego mitu, znanego także u ludów północy na Syberii, u Buriatów, w eposach ałtajskich i u Eskimosów, u Tunguzów i Giliaków. Wszędzie tam występuje dziewczyna, która wyszła z wiadrami po wodę i została przeniesiona na księżyc". 
Mit ten występuje również u Czuwaszów, był więc zapewne protobułgarski. Występował także w mitologii fińsko-karelskiej, gdzie znana jest bajka o wędrówkach księżycowej dziewczyny Akkaniidi, wychowanej u zwykłych ludzi na ziemi. Nocą odwiedzał ją syn słońca. Później porwał ją rycerz Najnas, wódz niewidzialnej drużyny, która przelewała krew (symbol zorzy północnej). Najnas sprowadza dziewczynę do swojej matki i tam odwiedza ją nocą. Dziewczyna zabija go. Pewnego razu Akkaniidi wyszła po wodę z odkrytą głową (naruszenie tabu), wtedy słońce porwało ją za włosy i rzuciło na księżyc, gdzie odtąd można ją widzieć (zbieżność z mitologią bałtycką). 
Z uwagi na to, że mamy tu do czynienia z córką księżyca, a nie zwykłą dziewczyną, można chyba sądzić, że jest to bardziej pierwotne stadium mitu powstałego na dalekiej północy, na terenach, gdzie świeci zorza polarna (?). Siady tego mitu, porwanie pięknej dziewczyny, którą dotąd widzi się z wiadrami na księżycu, znane są również w bajce Indian Północnej Ameryki". 
W związku z tymi wierzeniami księżycowymi pozostaje obrzęd praktykowany głównie przez Rumunów w okolicy Vidina, urządzanie wspominków jednocześnie za duszę zmarłego męża i żyjącej starej wdowy. Obrzęd ten pewnymi cechami przypomina wesele, a główną postacią jest tzw. vodonoska, dorastająca dziewczynka, która nosidłami i wiadrami roznosiła wodę do sąsiadek, do domu wdowy i własnego, a następnie cały pochód wyruszał nad rzekę Timok, z której dziewczynka naczyniem z tykwy czerpała wodę i z powrotem wylewała do rzeki. Na jednym z wiader miała umieszczone lusterko i na nosidłach inne otrzymane dary, które maczała w wodzie. Wreszcie puszczała tykwę do wody i mówiła: Słońce i księżyc niech będą świadkami, że puszczam wodę dla... (imię zmarłego) oraz dla... (wdowy - imię kobiety). Stare kobiety mówią, że woda popłynie Timokiem do Dunaju, stamtąd do Morza Czarnego, a od morza do świata umarłych. Na tym kończy się rola vodonoski. 
Zdaniem P. A. Petrova, dziewczynka to ofiara zastępcza za życie baby. Czy nie jest to owa księżycowa dziewczyna? Według Rumunów, Ukraińców, Bułgarów, świat umarłych znajduje się za morzem. 
Mogą też być na księżycu inne postacie. Pewna kobieta w Neseberze zapewniała mnie, że widziała na księżycu čobanin sys svirka (pasterza z fujarką). W Bułgarii widzą też Cygana, który trzyma lustro. Gdy lustro jest ustawione prosto, jest pełnia księżyca, a kiedy je przechyli, część księżyca jest zaciemniona (próba objaśnienia faz księżyca). 
Według Apulejusza księżycowa bogini wielu imion, Diana, Wielka Matka, Izyda, miała nad czołem lusterko (piana rotunditas in modum speculi), również część kobiet, idących w pochodzie w czasie święta ku jej czci, niosła na plecach błysźKące zwierciadła, żeby bogini mogła widzieć hołdy składane przez tłum idący za nią w. Lustro symbolizuje śmierć. 
Inni widzą na księżycu Cygana, czy jakiegoś innego człowieka, który pomyślał, że księżyc jest chlebem i wdrapał się, żeby go dostać. Według wierzeń ludowych macedońskich księżyc był rodzajem pieczywa; świadczą o tym takie zagadki, jak np.: Bela pogača nad g'ramidi visit? (Biały podpłomyk nad dachem wisi?). Są to zapewne nawiązania do wierzeń greckich. Księżycowej bogini Artemidzie ofiarowywano placuszki z zapalonymi świeczkami, tzw. błyszczki. 
Serbowie również widzieli na księżycu Cygana z kowadłem (symbol płodności) albo z niedźwiedziem. 
Elementem niewątpliwie późnym, powstałym pod wpływem chrześcijańskich apokryfów, jest Kain na księżycu. W bułgarskim Razumniku (odpis z około XVI w.) znajdujemy pytanie i odpowiedź: Pytanie: Dlaczego Bóg postawił Kaina na księżycu? Odpowiedź: Żeby widział dobra, które utracił i żeby widział zło, które zaczęto się od niego. A oto dziewiętnastowieczna ludowa wersja macedońska z Prilepu: Gdy Kain zabił Abla, Bóg pytał, kto go zabił. On odpowiedział, że nie jest stróżem swego brata i nie pilnował go nocą. Bóg przeniósł go na księżyc, żeby nocą patrzył na wszystkie zabójstwa ". O tym, że Kain przebywa na księżycu, wspomniał mi pewien rybak z Neseberu, pół-Grek. Nie umiał jednak powiedzieć, czy słyszał o tym w środowisku bułgarskim, czy greckim". 
Według wierzeń Bułgarów z Banału, w czasie pełni widać na księżycu Adama i Ewę z wielkim kotłem, w którym gotują mleko". O związku księżyca z napojem będzie jeszcze wielokrotnie mowa. 
Pewne problemy etnograficzne nasuwają się również przy rozpatrywaniu bałkańskich (słowiańskich i niesłowiańskich) nazw faz księżyca i innych słów z nim związanych. Pierwsza faza księżyca nazywa się w języku bułgarskim: nov; por. polskie nów, bułgar. nova mesečina, novina; również z jugosłowiańskiej Macedonii novina 'ts'., od przesiedleńców z Soluńska nova mesečina, novina lub rodi se mesečina (dosł.: rodzi się księżyc), nov mesec (Soluńsko), nova mesečina (Lerinsko), ale z Vodenu: mlada mesečino, tak jak serbskochorw. mlad mesec. 
Znaczenie 'młody' (*măld-i(-)) spotyka się w większości języków słowiańskich, m.in. w północno-wschodniej Polsce i na Mazurach; według przedwojennej mapki K. Moszyńskiego obszar z młodym księżycem sięgał aż do dialektów litewskich; trafia się też (według danych, zebranych przez K. Nitscha) we wsiach południowo-zachodniomałopolskich. K. Moszyński dopuszcza możliwość wpływu zachodniego, m.in. niemiec. Neumond, łacin. luna nova na powstanie polskiego nów, nowy miesiąc. Nazywanie księżyca w I kwadrze młodym jest faktem bałto-słowiańskim, por. litew. jáunatis, jáunas men?lis (I kwadra księżyca), litew. jáunas (młody), łotew. jauns meness (I kwadra), łotew. jauns (młody). Byłby to księżyc, który dopiero co się urodził. 
W związku z "rodzeniem się" księżyca pozostaje m.in.. w dialekcie zachodniobiałoruskim narodiłsja mołodzik; por. też turec. ay dagdu (księżyc urodził się), albań. kur ka lindur hëna (gdy urodził się księżyc - I kwadra). Są to zapewne tylko paralele. 
W II okresie księżyc nazywa się pełnym: bułgar. pýlna mesečina, maced. polna mesecina, w Macedonii Egejskiej (Soluńsko) pylna mesecina lub polna mesečina (Lerinsko i Voden), napylno e (jest pełen, pełna) (Soluńsko); por. polskie pełnia; wyjątkowo w Soluńsku (wieś Babakju) cjal mečec (dosł.: cały księżyc), (wieś Danem - okr. Pazar) cjala mesečina, serbsko-chorw. pun mjesec. 
W innych językach bałkańskich jest: nowogrec. kenúrjo fe?gári (I kwadra) kenúrjos (nowy), fe?gári (księżyc), rumuń. lună novă (dosł.: księżyc nowy), albań. hëna e re 'ts'. W II kwadrze - nowogrec. jemáto fe?gári (dosł. pełen księżyc lub napełniony księżyc, od nowogrec. jemizo napełniam), rumuń. luna plina (dosł.: księżyc pełen), albań. hëna e plotë 'ts'. 
Z tego wynika, że księżyc w pełni nie tyle jest "cały", co występuje rzadko, lecz raczej "napełniony", ciałem czy może płynem (?). W związku z tym warto zwrócić uwagę na informację Dordevicia: gdy róg księżyca zwrócony jest na dół, nie będzie deszczu, jest to "prazan mesec" (próżny księżyc) lub "isceden mesec" (przecedzony księżyc - III kwadra)". 
Widać tu nawiązanie do starych wierzeń hinduskich: Soma (księżyc) i sowia (cudowny napój bogów), który się wyciska i odcedza, to owo cudowne mleko uzyskiwane z księżyca przez czarownice z Bułgarii, Serbii i Tesalii. 
O pełni księżycowej można jednak mówić jeszcze inaczej. Doc. I. Sawicka zapisała w Kosowie w Jugosławii od tamtejszych Albańczyków: hâna pesmbëdhjetshe (dosł.: księżyc piętnastodniowy) lub hâna në pesmbëdhjet (dosł.: księżyc w piętnastym dniu). Jest to zapewne kalka z tur. ayin on dördü (pełnia, dosł.: księżyc w czternastym dniu). 
Mówiąc o pięknej dziewczynie, Turek określa ją: ayin on dördü gibi (piękna jak księżyc w czternastym dniu - dniu pełni). Albańczycy mówią: Ishte vajzë hijshme, e hijshme si hëna. (Dziewczyna była piękna jak księżyc), płnalbań. Nusja asht si hana. (Panna młoda jest jak księżyc = bardzo piękna panna młoda). Grecy na Krecie określają twarz pięknej dziewczyny słowami: fengdri mu strofiló (księżycu mój okrągły, księżycu w pełni) lub po prostu: fengari mu lambró (księżycu mój błyszczący - w pieśniach). Niegdyś dziewczyna wychodziła za mąż mając lat czternaście. Zapewne dlatego na ślubne] koszuli Karakaczanki (w Bułgarii) jest wyobrażony księżyc (Iv. Georgieva). 
Księżycem w pełni, irańskie pur maye nazywa się cudowna, siedmiobarwna krowa Barmaye z irańskiej Księgi Królewskiej (M. Składankowa). W mitologii perskiej 
stawia się znak równości między krową i kobietą. Arabowie tak porównywali piękną dziewczynę: Jak księżyc w pełni, który wschodząc w Syrii oświetla Rjad. 
M. Składankowa w księżycu w pełni widzi symbol kobiety ciężarnej i dlatego warto zaznaczyć, że w terminologii Słowian bałkańskich księżyc ma nie tylko rogi, ale i brzuch. Od emigranta z okolic Stambułu odnotowałam škembe (dolna część księżyca), gdy rogu (rogi) są na górze. Bułgar. škembe (brzuch) jest zapożyczeniem z turec. iskembe. To samo znaczenie ma w Leskovackiej Moravii słowo mešina. 
Ostatnia faza księżyca nie zawsze nosi nazwę, spotyka się jednak takie nazwy, jak: ginež (Kulata koło Blagoevgradu), maced. dial. ts. (z Berova), bułgar. izsipva se (o księżycu) - wchodzi w fazę, zmniejsza się (Achtopol koło Sozopolu), izjaSda se (o księżycu) 'ts'. (Drenovec koło Vidina), kratež - ostatnia faz księżyca (w kilku punktach), nakyrmil se (o księżycu) - zmniejsza się (Cereševo koło Razgradu), naštrýbi se - zmniejszył się (o księżycu - Drevnovec), osip - ostatnia kwadra księżyca (Dobroslavci - Sofijsko, stara mesečina - ostatnia faza księżyca (Narefien koło Asenovgradu). A oto formy, które zebrałem w okolicy Neseberu: ginež (od emigranta z Soluńska), mesec se naštyrbjava (Košarica), są jada mesečina (emigrant z Soluńska, ze wsi Kofalovo), maced. uštip (też znad Jeziora Ostrovskiego). 
Wszystkie te nazwy łączą się z pojęciem rozpadania się, rozsypywania, szczerbienia, obrywania. Najciekawsze są jednak: bułgar. dial. izjazda se i maced. dial. są jada mešecina, oznacza to bowiem "księżyc jest zjadany". Według K. Moszyńskiego Bułgarzy wierzą, że Bóg zjada księżyc. 
W Nomakanonie serbskim z 1262 r. mówi się: "Jegda ubo pogibneti luna iii sińce glagoijuti vlikodlaci lunu izedoše ili slnce". (Gdy zginie księżyc lub słońce, mówią: wilkołaki zjadły księżyc lub słońce). W kręgu Boljevackim plamy na księżycu uważane są za rany od ukąszeń smoka ały. Zapewne więc samo zmniejszanie się księżyca uważano za wynik zjadania go przez jakieś mityczne istoty. 
W Bułgarii trudno dopytać się o nazwę okresu, gdy księżyca nie ma na niebie. Ch. Vakarelski zapisał we wsi Copkjoj (Uzunkjuprijsko) n'ama mesečina (dosł.: nie ma księżyca). Ciekawe jest określenie albańskie: hënabrénda (czas, gdy nie widać księżyca; dosł.: księżyc wewnątrz). Skoro księżyc ka lindur (urodził się), to widocznie przedtem był - brenda (wewnątrz), w łonie matki (?). 
W związku z tym warto przypomnieć zagadkę bułgarską: Svinja kata mesec sja prasi? (Świnia prosi się każdego miesiąca?; księżyc - z Plovdivu). Według wierzeń kaukaskich Tałyszynców, muzułmanów irańskich, księżyc każdego miesiąca rodzi się, znajdując się dwa dni w łonie matki. Według wierzeń starożytnych Egipcjan, księżyc rodzi się z brzucha bogini nieba Nut, przez którą znów jednak zostaje połknięty. 
Interesujące są nazwy tzw. lisiej czapki wokół księżyca. Najczęstszą ludową nazwą bułgarską jest harman (dosł.: klepisko), u informatorów pochodzących z Soluńska arman 'ts'., rumuń. arman '1', '2'. Jest to pożyczka z turec. harman (klepisko), ay harmanlaniyor (wokół księżyca tworzy się lisia czapka). Wyjątkowo w Bułgarii występuje vyršilo (dosł.: klepisko, od vyrša - młócę). W Macedonii w tych znaczeniach używa się gumno (klepisko; lisia czapka), to samo nad Jeziorem Ostrovskim. 
U współczesnych Greków, m.in. zamieszkałych w Neseberze i okolicy, mówi się: alón' tu fengarjú (dosł.: klepisko księżyca). Grek emigrant z Tesalli, podając identyczną formę, dodał objaśnienie: miejsce gładkie, wysmarowane bydlęcym nawozem, gdzie depczą woły i młócą zboże. Tak bowiem odbywało się młócenie zboża na Bałkanach. Tu znów występuje motyw wołów, chyba nie przypadkowo. Forma nowogrecka pochodzi ze stgrec. hálon (klepisko, krąg wokół słońca, księżyca). 
Arabowie w delcie Nilu używają określenia "podwórze księżycowe" lub "czara obfitości"; to ostatnie nawiązuje do opisanej już pełni (napoju?). W związku z tym można przytoczyć rosyjską zagadkę ludową: Wad dworom, nad dvorom Stoit čaša s mlokom (księżyc). 
Według wierzeń starożytnych Greków bogini księżyca Selene jest przedstawiona jako kobieta jadąca na rydwanie ciągniętym przez krętorogie byki. Tymczasem w średniowiecznym bułgarskim apokryfie tłumaczonym z greckiego - Objawienie Baruchowe - jest mowa o tym, że księżyc jako kobieta siedzi na rydwanie ciągniętym przez czterdzieści wołów-aniołów". Lud bułgarski jeszcze w początkach XX w. nazywał woły aniołami: angeli. Uważano, że nie wolno bić wołów-aniołów, nie jadano ich mięsa, uważając to za grzech. W każdym razie bydło łączy się z księżycem. 
Łączy się z nim również jajko. T. Stojčev odnotował w Rodopach słowo mesečina (puste miejsce na jednej stronie gotowanego jajka). Szereg informacji znalazłam w okolicy Neseberu: mesečinka (puste miejsce w gotowanym jajku - okręg Pazar, Macedonia Egejska) ts. ze wsi Božic (Soluńsko), mesečina 'ts'. lub jajceto go izjala mesečina (dosł.: jajko zjadł księżyc - wieś Kofaloyo, Soluńsko), znad Jeziora Ostrovskiego - mesenica (pusta przestrzeń z boku gotowanego jajka). 
Dawniej w Bułgarii nasadzano kurę na jaja na nowiu, wierzono, że w przeciwnym razie księżyc wypije jajko (Kovaćev). 
Według wierzeń różnych ludów księżyc przyciąga wody, wypija je, może zatem wypijać i zjadać również jajko, żeby odrodzić się. Poza tym jajko jest symbolem płodności, a może zmartwychwstania. Prawosławni przynoszą jajka na groby (jajko wielkanocne). 
Bułgarskie dzieci łączą swój los z księżycem na nowiu: "Ti nova, az zdrava". (Ty nowa, ja zdrowa). A jednak księżyc budzi równocześnie lęk, np. niektórzy wierzą, że gdy się zobaczy księżyc na nowiu, należy najpierw spojrzeć na ziemię, a dopiero później - na jakiegoś człowieka. Sama słyszałam taką informację pod Neseberem. Poza tym w Bułgarii wierzą, że niedobrze jest przy pełni księżyca patrzeć na niego. Jest to niebezpieczne, bo wtedy wychodzą rusałki, które tańczą i mogą człowiekowi pomieszać zmysły. [...]

Wanda Budziszewska 
"Bałkańskie mity lunarne" 
Euhemer nr 1/1984

materiał zamieszczony pro publico bono – w celach poznawczych i edukacyjnych

Brak komentarzy:

Prześlij komentarz